दोलखा एमालेका ‘सहनशील’ लडाकु

एमाले दोलखाको आसन्न दशौं अधिवेशनको संघारमा नेतृत्व हत्याउने होडबाजीमा भईरहेको चलखेलले अहिले चिसो मौसममा सदरमुकाम चरिकोट तातिरहेको छ ।

वडा स्तरबाट एक चरणको करिब ७ सय प्रतिनिधि छनोट भईसकेको स्थितीमा सदरमुकाम चरिकोट केन्द्रित हुन थालेका प्रतिनिधिहरु बिच कस कसको पल्लाभारी हुने भन्ने जोडघटाउ र छलफलले माहोल तताईरहेको छ । जिल्ला पार्टी भित्रको सर्वोच्च्च ठानिने अध्यक्ष पदमा पुग्न चार जना आकाँक्षीहरु बिच रस्साकस्सी चलिरहेको छ । आकाँक्षीहरु बिच पार्टी भित्र हिजो देखी आन्दोलनलाई कसले हाँक्यो र को वरीष्ठता भन्ने बहस शुरु भएको छ ।

दोलखा एमालेको वागडोर सम्हाल्न मैदानमा ओर्लिएका कुनै पनि आकाँक्षी दुधले नुहाएका भने छैनन् । निकट कार्यकर्ताहरुलाई एक अर्काको आलोचनामा उतारिरहेका बेला जिल्ला एमाले हाक्ने लडाईमा रहेका आकाँक्षीहरुको राजनितिक ‘प्रोफाईल’ खोजी गर्ने क्रममा दक्षिणबाट उदाएको एक जना नेता नरबहादुर श्रेष्ठ भेटिए ।

द्धन्दमा दोहोरो मारले मृत्युको मुखबाट जोगायो

२०५८ साल चैत २५ गते ।

तत्कालिन भेड्पु गाविसका अध्यक्ष नरबहादुर श्रेष्ठ गाउँकै बुद्धचोक नजिक विदेशी स्वयंसेवक र स्थानिय अगुवाहरु संग गाविसको शैक्षिक विकास बारे छलफल गर्न बैठक गरिरहेका थिए । तत्कालिन विद्रोही माओवादीका एक हुल हतियारधारी लडाकु उनिहरुको बैठक स्थलमा प्रवेश गरे ।

‘नर श्रेष्ठ भनेको को हो’ लडाकु मध्ये एक जनाले सोधे ।

‘किन होला, मै हु नर’ – श्रेष्ठले जवाफ फर्काए ।

‘तपाई हामी संग हिड्नुस, पार्टीको आदेश छ, अन्यथा तपाईलाई भौतिक कार्बाही हुन्छ’ ति लडाकुले चेतावनी पूर्ण भाषामा भने ।

नर श्रेष्ठलाई आफु माओवादीहरुको अपहरणमा परेको थाहा भईसकेको थियो । उनी पछि लागे । समुहमा गाउँकै चिनेजानेका लडाकु समेत थिए । उनलाई पार्टीले भौतिक कार्बाही गर्ने संकेत केही लडाकुले दिईसकेका थिए ।

मनमनै सोचे – ‘मैले भेड्पुबासीको सेवा बाहेक अरु केही बिगारेको छैन, आ होस, मरेछु भने जनताले सम्झीरहलान्’ ।

बुद्धचोकबाट हिडाईएको ५ दिन पछि उनलाई सिन्धुपाल्चोक र दोलखाको सिमाना दुधपोखरी पु¥याईयो । माओवादीका नेता देशबन्धु (हालका सभामुख अग्नी सापकोटाका भाई)ले बयान लिन सुरु गरे । तत्कालिन एमालेको माथिल्लो तहबाट राजनितिक दबाब बढेकाले माओवादी भौतिक कार्बाहीबाट पछि हटेको थियो ।

२०५९ मा स्थानिय निकायको चुनाव हुने हल्ला चल्दै थियो । देशबन्धुले गाउँमा संगठन नगर्न र गाउँ छाड्न चेतावनी दिए ।

‘स्थानिय चुनाव हुदैन, यदि चुनावमा कसैले भाग लिए उम्मेद्धार काट्छौं, शिक्षक काट्छौं र कर्मचारी पनि काट्छौं’ उनले श्रेष्ठलाई उक्त सन्देश बोकेर फर्कन र गाउँ छाड्न चेतावनी दिदै त्यस दिन अपहरण मुक्त गरे ।

बिद्रोही माओवादीबाट अपहरण मुक्त भएपछि श्रेष्ठ सदरमुकाम चरिकोट फर्किए । गाउँ जान सक्ने स्थिती थिएन् । माओवादी बाट त ज्यान जोगाए । चरिकोट आएको केही महिनामै फेरी राज्य पक्षबाट एउटा फन्दामा परे ।

माओवादीबाट ज्यान जोगाएर सदरमुकाम बिस्थापित भएको उनको परिवारले चरिकोट स्थित बसपार्कमा मेडिकल चलाईरहेको थियो । ब्यारेक र प्रहरी अड्डा पशुपतिडाँडा भन्दा माथिल्लो क्षेत्रमा रहने कारण बसपार्क क्षेत्र उनिहरुको प्रत्यक्ष निगरानी भन्दा अलि टाढा पथ्र्यो । एक दिन बिद्रोही माओवादीका लडाकु उनको मेडिकलमा उपचार गराएर फर्किएका रहेछन । श्रेष्ठले यो कुरा पछि मात्रै थाहा पाए । सैनिक ब्यारेकमा रिपोर्ट पुगिहाल्यो । सेनाले उनलाई त्यही साँझ गिरफ्तार गर्यो । ब्यारेकमा पुर्याएपछि ‘माओवादीको उपचार गराउने तँ हैनस’? भन्दै त्यो रात उनलाई निर्घात कुटेर यातना दिईयो । त्यो रात उनलाई बाच्छु भन्ने लागेको थिएन ।

भोलीपल्ट बिहानै पार्टीका जिल्ला नेता शिव प्रसाद भण्डारीले जिल्लाका सांसदहरु आनन्द पोखरेल र पशुपति चौलागाईलाई खबर गरे । सांसदद्धयले माधव नेपाल मार्फत प्रधनसेनापति संग कुरा गरेपछि श्रेष्ठ छुटे । सेनाको कुटाईबाट करिब एक महिनामा थलामा बसे उनी।

दोलखा एमालेका उपाध्यक्ष श्रेष्ठ जिवनका यि दुई घटना उनी कहिल्यै बिर्सदैनन् । राज्य र बिद्रोही दुवैबाट नराम्ररी प्रताडित बनेका उनको राजनितिक जिवनका यि दुवै घटना बिर्सनयोग्य पनि किन छैनन भने दुवैमा मृत्युको मुखबाट फर्किएका थिए उनी । थुप्रै समकक्षी राज्य र बिद्रोहीबाट मारिदा बाचेर फर्किएका श्रेष्ठले पार्टीका लागी आफुले योगदान गर्न अझै बाँकी रहेको सम्झेर त्यस यता निरन्तर दोलखा एमालेमा क्रियाशिल छन् ।

अखिलबाट शुरु भएको यात्रा
२०३७ सालमा त्रिभुवन मावि मेलुङमा पढ्दा अनेरास्ववियुको प्रारम्भीक कमिटिमा काम गरेका श्रेष्ठ त्यसको केही बर्षमै जिल्लाको बिद्यार्थी राजनितिमा उदाए । जिल्ला कमिटि सदस्य हुँदै, सहसचिव र उपाध्यक्ष बने ।

महेन्द्र खड्का अखिलको जिल्ला अध्यक्ष थिए । खड्का पछि श्रेष्ठका लागी जिल्ला अध्यक्ष चलाउने अवसर आईपुग्यो । २०३९ सालमा उनी अखिलको जिल्ला अध्यक्ष भए । उनी अघि पशुपति चौलागाई, रोहित खत्री लगायतले अखिलको नेतृत्व गरिसकेका थिए । अखिलमा काम गर्दा नरबहादुरले जिल्लाका बिभिन्न बिद्यालयमा भुमिगत रुपले संगठन निर्माण गरे ।

त्यही बर्ष उनले एसएलसी पास गरे । गाउँका सामन्य किसान रहेका पिता बुद्धिमान श्रेष्ठ उनलाई शिक्षक बनाउन चाहन्थे । एक दिन पिताले गाउँकै भीम माविमा शिक्षक जागिर खुवाउनका लागी बिद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष बालकृष्ण भण्डारीलाई भेट्न लिएर गए । उनलाई मास्टर बन्नै मन थिएन । अध्यक्षले हुदैन भनिदिए हुन्थ्यो जस्तो लाग्यो । नभन्दै बिद्यार्थी राजनितिक गर्नेलाई जागिर खुवाउदा भोली प्रशासनले अफ्ठयारो पार्छ भनेर भण्डारी तर्किए । खुसी हुदै पिता संग घर फर्किए ।

२०४१ सालमा माथिल्लो तह अध्ययन गर्न राजधानी गए । सेनामा रहेका दाजुले मेडिकल लाईन पढ्न सुझाए । माहराजगञ्ज क्याम्पसमा हेल्थ असिसटेन्टमा आवेदन दिए । तर नाम निस्किएन ।

नरदेवी आयुर्वेद क्याम्पसमा आयुर्वेद बिषय पढ्ने सोच बनाए । यहँ भने अखिलको राजनितिक पहुँच प्रयोग गरेर श्रेष्ठ सहित ४ जना नेताहरु नरददेवी आयुर्वेद क्याम्पस भर्ना भए ।

नरदेवी पढ्दा श्रेष्ठले पञ्चायत बिरोधी गतिविधिमा नजिकबाट संलग्न हुने मौका पाए । डाक्टर झलक शर्मा, ताप्लेजुङका युरेन्द्र ओझा, तनहुँका भानुभक्त पौडेल, नवलपरासीका डा. कृष्ण खड्का लगायत उनीहरुको टोली पञ्चायत विरुद्ध रातभर वाल पेन्टिङ र पर्चा छर्ने काम गथ्र्यो । त्यही कलेजबाट आयुर्वेदमा बिषारत तथा सामन्य चिकित्सामा साढे तिन बर्षे कोर्स पुरा गरे ।

काठमाण्डौमै सक्रिय रहँदा २०४२ सालमा पार्टीको भातृ संगठन युथ कम्युनिष्ट लिगको सदस्यता पाए । एमालेका हालका महासचिव शंकर पोखरेल सहित सदस्यता पाउने १० जना मध्ये श्रेष्ठ पनि एक थिए । पछि युवाहरुको उक्त संगठन प्ररायु संघमा रुपान्तरित भयो । पढाई चलिरहेका बखत पनि उनी जिल्ला निरन्तर आउजाउ गर्थे ।

२०४२ सालमा चुनाव घोषणा भयो । अखिलको जिल्ला सम्मेलन मार्फत नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने र चुनावी प्रचारमा समेत काम गर्नलाई उनले जिल्ला जाने निर्णय गरे । पार्टीले उठाएका जनपक्षिय उम्मेद्धार जितविर लामाको प्रचार सामग्री बोकेर जिल्ला फर्कदै थिए । सातदोबाटो चोक स्थित लक्ष्मी लजबाट पञ्चायत विरोधी प्रचार सामग्री सहित उनी पक्राउ परे । पक्राउ परे लगतै उनलाई तिन महिनाका लागी जेल पठाईयो । उनी पञ्चायतकालमा तेस्रो पटक पक्राउ परेका थिए ।

अध्यक्ष श्रेष्ठ जेलमा रहेकाले स्वर्गिय पशुपति चौलागाईको अगुवाईमा अखिलको जिल्ला अधिवेशन सम्पन्न भयो । श्रेष्ठ पछि गोपाल बस्नेत, शंकर उप्रेती, पुष्प बस्नेत, जिवस खड्का, रोहित खड्का, राजेन्द्र मानन्धर, हरिवंश चौलागाई, शान्त केसी, तिर्थ खड्का, सन्तोष बिमली लगायत अखिलको अध्यक्ष बने ।

२०४४ मा पढाई सकेपछि २०४५ सालमा अन्तर्जातिय विवाह गरेर सोही बर्ष उनी जागिरमा जोडिए । पहिलो पोष्टीङ कास्की स्थित खगराज अधिकारीको गाउँमा भयो । पार्टी सदस्यता समेत त्यतै सारे । जागिरका क्रममा कास्की, धुलिेखल, सोलु, खोटाङ, सिन्धुपाल्चोक, काठमाण्डौं लगायतका जिल्लामा पुगे ।

गाविस अध्यक्ष देखी गाउँपालिका प्रमुख सम्म

२०५४ मा स्थानिय निकाय निर्वाचन हुने भयो । भेड्पु गाविस अध्यक्ष लड्न पार्टीबाट प्रस्ताव आएपछि स्थायी सरकारी जागिरबाट राजिनामा दिएर श्रेष्ठ गाउँ फर्किए । जेठान अम्बिका गोले कांग्रेसका चल्तापूर्जा नेता थिए । ज्वाई गाविस अध्यक्ष लड्ने निधो भएपछि गोले एमालेमा आए । भेड्पुको अध्यक्ष, उपाध्यक्ष र ९ ओटा वडाध्यक्ष सहित ४७ ओटै सिटमा उनको प्यानल विजयी भयो । त्यतिखेरका ५१ गाविस मध्ये बुलुङ र गैरीमुदी बाहेक सबैमा एमालेले गाविस अध्यक्ष जितेको थियो ।

गाविस अध्यक्ष भएपछि गाउँमा निरन्तर खटिए उनी । फड्के खोलामा पुल थिएन । तिन ओटा झोलुङगे पुल हाले । बिद्यार्थीहरु चकटी बोकेर स्कुल जान्थे । स्थानिय बिद्यालयहरुमा फर्निचर ब्यवस्था गरे । भेड्पुको शिक्षा विकासमा ध्यान दिए । तत्कालिन जिरी गाविसका नोर्बु शेर्पा, ठुलोपातलको बुद्धिमान पाख्रिन संग मिलेर भिएसओ नेपाल बेलायती स्यंसेवकलाई भेड्पु सहित जिरी र ठुलोपातलमा ल्याए । शैक्षिक विकासमा उनिहरुले राम्रो काम गरे । यि बाहेक भेड्पुमा खानेपानी र सिचाईका केही पूर्वाधार बने ।

गाविस अध्यक्ष नै रहँदा श्रेष्ठ पूर्व सांसद ईन्द्रबहादुर खड्काको अध्यक्ष्यतामा रहेको एमालेको जिल्ला सल्लाहकार समितिमा बसेर काम गरे । त्यस पछि आर्थिक बिभाग प्रमुखको जिम्मेवारी पाए ।

गाउको घरमा माओवादीले ताला लगाईदिएका कारण उनी गाउँ फर्कन सकेका थिएनन् । चरिकोटमै केही गर्ने जुक्ती निकाले । पार्टीका केही अग्रजहरु संग युवाहरुलाई प्राविधिक शिक्षा पढाउन कलेज खोल्ने प्रस्ताव राखे । अहेव र अनमी पढाउने गरी दोलखा बहुद्धेश्यीयय तालिम संस्थान शुरु भयो । सञ्चालक समितिमा अग्रज नेता र बुद्धिजिवी समेत बसे । पछि त्यसको सबै व्यवस्थापकीय जिम्मेवारी श्रेष्ठ आफैंले लिए । उनको प्राविधिक तालिम संस्थान (कलेज)बाट उत्पादन भएका करिब एक हजार अहेव र अनमी अहिले पनि देश विदेशमा रोजगारीमा छन् ।

नरबहादुर श्रेष्ठ २५ बर्ष यता निरन्तर जिल्ला पार्टी कमिटिमा छन् । जिल्ला कमिटि सदस्य, सचिवालय सदस्य हुँदै उनी २०६७ सालमा आठौं अधिवेशनमा पार्वत गुरुङ अध्यक्ष बन्दा सचिव लडे । झिनो मतले पराजित भए । ७० सालमा ईश्वर पोखरेल अध्यक्ष भएपछि उपाध्यक्ष बने । ७४ को स्थानिय तह निर्वाचनमा एमालेलको तर्फबाट मेलुङ गाउँपालिका अध्यक्ष जिते । अहिले श्रेष्ठ पार्टी जिल्ला कमिटि उपाध्यक्ष छन् ।

पुस २३ गते हुदै गरेको जिल्ला अधिवेशनमा श्रेष्ठले नेकपा एमाले दोलखाको अध्यक्ष पदमा उम्मेद्धारी दिने घोषणा गरेका छन् । उनी दोलखा एमालेलाई २०५४ को अवस्थामा पुर्याउने आफ्नो एजेन्डा सुनाउने गरेका छन् ।

श्रेष्ठ पार्टीको संस्थागत विकासका लागी आफु संग थुप्रै एजेन्डा रहेको सुनाउने गरेका छन् । उनी राजनितिमा दलाली प्रथा बढ्दै गएको भन्दै नेकपा एमालेमा कार्यकर्तालाई दलाली गर्ने नभई उद्यमशिल बनाउने आफ्नो योजना रहेको सुनाउने गरेका छन् । ‘हरेक कार्यकर्ताको आफ्नै पेशा होस उसले निश्चित समय छुट्याएर पार्टीका लागी निकालोस, हामी कार्यकर्तालाई दलाली बनाउने प्रथाको अन्त्य गरेर दोलखामा आत्मानिर्भर उद्यमशील कार्यकर्ता सहितको समुन्नत र सुन्दर पार्टी बनाउन चाहन्छौं’ उनले हालै आफु निकट कार्यकर्ताहरु संग भनेका थिए।

कम्युनिष्ट पार्टी भित्र विकास भईरहेको दलाल पुजिवाद नरोके नेपालमा कम्युनिष्ट पार्टी जुनसुकै बेला समस्यामा पर्न सक्ने उनी बताउछन् । यसलाई रोकेर अहिलेको जनताको बहुदलिय जनवादले परिस्कृत पार्टी निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने उनको मत छ । हरेक स्थानिय तह पिच्छे कार्यकर्ता कल्याण कोष बनाएर कार्यकर्तालाई बिरामी हुँदा वा दुर्घटनामा पर्दा अफ्ठेरो र समस्यामा संस्थागत सहयोग गर्ने प्रचलन थाल्ने श्रेष्ठको योजना छ ।

यस्तै समयको रफ्तारको गतिमा पार्टी हाक्ने उनको लक्ष्य छ । निर्वाचनमा विकृती रोक्ने र गरिब परिवारको मान्छे चुनाव लड्नै नसक्ने परिस्थिती अन्त्य गर्ने उनको अर्को सपना छ ।

सहनशील स्वभाव
गाउँपालिका अध्यक्ष हुँदा बिद्यालय, सडक लगायतका बिभिन्न मुद्धामा उनले आक्रमण र दुव्र्यवहारको सामना समेत गर्नुपर्यो । तर उनले काँही कतै प्रतिकार गरेनन, आक्रोशित पक्ष संग जुधेनन । श्रेष्ठ त्यो नै आफ्नो शालिनता ठान्छन् ।

‘आक्रोशित पक्ष संग प्रतिकार गरेको भए चर्को रुप लिन्थ्यो, गाउँ द्धन्दको भुमरीमा फस्थ्यो’ उनले निकट कार्यकर्ताहरु संग भन्ने गरेका छन – ‘प्रतिकार गरिन अनि ति पक्षका मानिसहरु गल्ती भयो भनेर आफैं सम्झौता गर्न आउनुभयो, यो नै जितेको महसुश हुन्छ’ ।

श्रेष्ठले गाउँपालिका हाँक्दा भएका कुनै पनि घटनामा प्रतिशोध साँधेका छैनन् । ‘छाड्दिनुस ति सब बिर्सन लायकका घटना हुन’ स्मरण गराउन खोज्नेहरुलाई उनले भन्ने गरेका छन् ‘मैले बिर्सिसके,अब पार्टी कस्तो बनाउने छलफल गर्नुस’ ।

सहनशिल स्वभावका श्रेष्ठको यही सहने बानी विपक्षी संगको लडाईमा प्रत्युत्पादक हुने उनका आलोचकहरुले टिप्पणी गर्ने गरेका छन् । तर श्रेष्ठ भने आफु गरिब परिवार र आन्दोलनबाट आएकोले पार्टी र बिचारलाई कसैं संग सम्झौता नगरी सतिसाल झैं उभिने प्रण कार्यकर्ताहरु संग गर्ने गरेका छन् ।